Het is inmiddels algemeen aanvaard dat gedragsmatige vertekeningen onze beleggingsbeslissingen beïnvloeden. “Dat staat haaks op de centrale stelling van de economie, die ervan uitgaat dat beleggers rationele beslissingen nemen”, benadrukt Bart Abeloos, hoofdeconoom bij Crelan. In werkelijkheid zijn er twee systemen die ons brein aansturen. Die twee systemen concurreren met elkaar.
Enerzijds is er het deel dat instaat voor weloverwogen beslissingen. Dat handelt rationeel, zoals wanneer we een huis kopen en onder meer de ligging of de indeling analyseren. We wegen dan de voor- en nadelen af. “Dat kost tijd en vergt veel mentale energie. Onze hersenen vertegenwoordigen slechts 2% van ons totale lichaamsgewicht en dergelijke beslissingen zijn bijzonder energie-intensief. Daarom kunnen we dit systeem niet toepassen op alle beslissingen die we dagelijks nemen. Op één dag nemen we immers meer dan 10.000 beslissingen”, stelt Bart Abeloos vast.
Daarom neemt een tweede systeem het in onze hersenen over: dat van de automatische piloot. Dit systeem bespaart energie door gebruik te maken van vertekeningen, vooroordelen en categorieën. Het is noodzakelijk voor een goede werking van het brein. “Maar voor beleggers schuilt net daar het probleem: die automatische vertekeningen treden in werking op momenten waarop het rationele deel van het brein had moeten worden gebruikt”, merkt de econoom op.
Overmoed en kuddegedrag
Wat zijn de belangrijkste vertekeningen die beleggingsbeslissingen beïnvloeden? In de eerste plaats is er overmoed. “Sommige beleggers denken dat ze beter in staat zijn een situatie te beoordelen dan in werkelijkheid het geval is. Ze schatten zichzelf verkeerd in, wat hun oordeel negatief beïnvloedt, zeker wanneer dat oordeel langetermijngevolgen heeft. Ze maken te snel keuzes en daardoor vaak verkeerde keuzes”, stelt Bart Abeloos.
Ook spaarders die nooit de stap zetten naar beleggen omdat zij voorspellen dat de markten zullen dalen, vertonen een vorm van overmoed in hun oordeel. Overmoed kan dus zowel optimistisch als pessimistisch zijn, maar leidt in beide gevallen tot suboptimale beslissingen. Deze vertekening wordt gekenmerkt door de overtuiging dat men de richting van de markten kan voorspellen.
Een andere bekende vertekening is verliesaversie. Die angst voor verlies zorgt ervoor dat beleggers defensiever blijven en tot suboptimale beslissingen komen. Op lange termijn vernietigt dat waarde, want wie niet belegd is, verliest koopkracht.
Daarnaast zijn beleggers onderhevig aan groepsdruk. Die groepsdruk verhindert vaak dat men een afwijkende mening uitspreekt. Wanneer iedereen een bepaalde belegging omarmt en erin investeert, durven dissidenten zich vaak niet uit te spreken en volgen zij uiteindelijk het dominante marktverhaal.
Te veel gewicht voor recente gebeurtenissen
Een andere vertekening bestaat erin dat men buitensporig veel belang hecht aan recente gebeurtenissen in plaats van aan het historische gemiddelde. “We kennen een overdreven gewicht toe aan recente gebeurtenissen, zelfs wanneer ze uitzonderlijk zijn. Daarbij verliezen we de historische regelmaat uit het oog. Die geïsoleerde gebeurtenissen overschaduwen belangrijkere factoren. De realiteit van de markten toont aan dat geopolitieke crisissen zelden een langdurige invloed hebben op de markten. Het verschil tussen perceptie en realiteit kan dus aanzienlijk zijn”, erkent Bart Abeloos.
Dat leidt ertoe dat beleggers verkeerde beslissingen nemen.
Hoe kunnen we deze cognitieve vertekeningen tegengaan?
“Financiële beslissingen nemen is belastend en risicovol. Daarom moet men ze zo weinig mogelijk nemen, bijvoorbeeld door de opbouw van de portefeuille te automatiseren. Men kan ook op een continue en regelmatige manier beleggen. Een deel van het kapitaal kan men op lange termijn afzonderen en beheren met emotionele onthechting. Gemengde fondsen (aandelen/obligaties) vormen dan een goed alternatief voor langetermijnbeleggingen.”
Deze fondsen zijn misschien niet bijzonder aantrekkelijk of spectaculair, maar het is beter ze geleidelijk en regelmatig op te bouwen en er vervolgens niet voortdurend aan te sleutelen. “Naast deze minder emotionele keuze kan men ook satellietbeleggingen doen met een kortere beleggingshorizon”, adviseert Bart Abeloos.
Volgens de econoom wordt bij actief beheer door professionele vermogensbeheerders het risico strakker afgebakend en worden mechanismen ingebouwd om de invloed van emotionele vertekeningen tegen te gaan. Professionalisering en het delegeren van het beheer kunnen dus helpen voorkomen dat men zich laat leiden door cognitieve vertekeningen.
